Sosyal üçüncüsü ise, dil felsefesinde Gadamer ve

Sosyal bilimlerde metinsel inceleme yöntemlerine bak?ld???nda içerik analizi ve söylem çözümlemesi iki farkl? paradigmaya ait, ancak zaman zaman bir arada kullan?labilen ara?t?rma yöntemleridir.
1. ?çerik Analizi
Pozitivist paradigman?n bir ç?kt?s? olan içerik analizi, en genel tabirle önceden belirlenmi? kategorilere göre ileti?im içeri?inin sistematik s?n?fland?rmas? ve betimlenmesi için kullan?lan bir ara?t?rma yöntemidir (Berger, 2000, s. 173). ?çerik analizinde söz konusu metin objektif, nicel, sistematik ve istatistiksel bir biçimde analiz edilir. Dolay?s?yla içerik analizinde incelenecek ifadelerin tamamen kelimenin ilk anlam?n? vermesi, sonucun daima say?sal olmas? ve pozitivizmin bir getirisi olarak her incelemede ayn? sonuca ula??lmas? gerekir.
Hansen’e göre, nicel içerik analizi yönteminin amac?; herhangi bir metnin içinde yer alan belli niteliklerin veya kategorilerin ortaya ç?kma s?kl???n? belirlemek ve saymakt?r. Bunu yaparak içerik analizi, bu tür metinlerin içerdi?i ve iletti?i mesajlar, imajlar, temsiller ve bunlar?n kapsaml? toplumsal anlam ve önemleri hakk?nda bir ?eyler söyleyebilme ihtiyac?na hizmet etmeye çal???r (Taylan, 2011, s. 66). ?çerik analizinin her ifadenin temel anlam?nda kullan?ld??? varsay?m? ve nesnellik iddias?, onu tek ba??na bir metnin derinlemesine analizini yapmak için yeterli bir ara?t?rma yöntemi olarak görmemizi engeller. Öte yandan, Türkiye’de trans cinayetlerinin medyada temsil s?kl??? üzerine yap?lmas? dü?ünülen bir ara?t?rma için içerik analizi yeterli bir yöntemdir. Ancak trans cinayetlerinin medya temsillerinde hegemonik okuma yapacak olan biri, içerik analizinin yan? s?ra söylem çözümlemesi de kullanmak zorundad?r.
2. Söylem Çözümlemesi
Anti pozitivist paradigmaya ba?l? bir ara?t?rma yöntemi olan söylem çözümlemesi, Frankfurt Okulu’nun etkisinde geli?mi? bir ara?t?rma yöntemi olup, Edibe Sözen’e göre üç sacaya??na dayan?r: birincisi, Saussure’cü anlay??a dayanan yap?salc? dilbilim, ikincisi, Wittgenstein’?n dilsel felsefesinden yararlanan post-pozitivizm, üçüncüsü ise, dil felsefesinde Gadamer ve bir yar?s? yap?salc?lara bir yar?s? hermeneuti?e dayanan Ricceour’den etkilenen hermeneutik (Taylan, 2011, s. 66). Dayand??? kuramlardan hareketle söylem çözümlemesinin dile içkin ve haliyle nitel bir ara?t?rma yöntemi oldu?u söylenebilir. Farkl? disiplinlerden etkilenip farkl? disiplinleri besleyen söylem çözümlemesinin önemli isimleri, ayn? zamanda yap?salc? ve postyap?salc? gelene?e mensup Van Dijk, Foucoult, Volo?inov, Bahtin, Barthes gibi isimlerdir.
Buna kar??l?k, Fairclough, söylem analizini, ele?tirel olan ve ele?tirel olmayan olarak ikiye ay?r?r. Ele?tirel olan söylem analizi güç/iktidar ili?kileri ve ideolojilerin söylemi nas?l ?ekillendirdiklerini göstermeyi amaçlar (Taylan, 2011, s. 67). Ele?tirel olmayan söylem çözümlemesi ise dilin toplumdaki kullan?m ve i?levleri üzerinden bir analizin izindedir. Dolay?s?yla özellikle medya ve ileti?im gibi alanlarda ele?tirel söylem çözümlemesinin bir ara?t?rma yöntemi olarak önemi büyüktür. Van Dijk’e ele?tirel söylem çözümlemesi, öncelikle söylemin kendisinde kaynaklanan ya da sonuçlanan e?itsizli?in, haks?zl???n ve güç/iktidar?n kötüye kullan?lmas?n?n söylemsel boyutlar?yla ilgilenmektedir (Taylan, 2011, s. 68). Van Dijk’e göre egemen söylemin temel bir i?levi, kesin olarak oyda?mad?r, r?za ve egemenli?in me?rula?mas?n? ortaya koymakt?r. Ele?tirel söylem çözümlemesi, e?itsizlik ve egemenli?in yeniden üretiminde dil kullan?m?n?n, söylem ya da ileti?imsel olaylar?n ve dilin rolünün bir dökümünü yapt??? ölçüde, ele?tirel sosyal ve siyasal çözümlemelere önemli ve özel bir katk? sunabilir (Dijk, 2000).
3. ?çerik Analizi ve Söylem Çözümlemesi Kar??la?t?rmas?
?çerik analizi ve söylem çözümlemesinin en önemli benzerlikleri ikisinin de metinsel yöntemlerden olmas? ve dili ara?t?rmada merkezi bir konuma ta??malar?ndan ileri gelir.
Bunun d???nda ba?ta paradigma olmak üzere içerik analizi ve söylem çözümlemesi birbirinden çok farkl?d?r. ?çerik çözümlemesi nesnel yakla??m? benimseyen pozitivist paradigman?n ara?t?rma yöntemi iken ele?tirel söylem çözümlemesi öznellikten yana olan ele?tirel paradigman?n nitel bir ara?t?rma yöntemidir. Bu paradigma fark?ndan kaynakl? olarak içerik çözümlemesi say?sal verileri içerdi?inden farkl? bir ara?t?rmac? ayn? metin üzerinde ayn? sonuca varabilir. Ancak söylem çözümlemesinde elde edece?i bulgular özneldir ve ara?t?rmac?n?n öz bilgisi, kültürü ve içinde ya?ad??? toplum ile yo?rularak elde edilir; dolay?s?yla bir ba?ka ara?t?rmac? ayn? metni inceleyerek ayn? sonuca varamaz. ?çerik analizinin do?rulanmas? güvenilirli?ini artt?r?rken ele?tirel söylem çözümlemesinin böyle bir gayesi yoktur. Ele?tirel söylem çözümlemesinde yorumlama gücü ve ele?tirellik daha elzemdir. Zira ele?tirel söylem çözümlemesinde ara?t?rmac?n?n gayesi ideolojik bir analiz yap?p ele?tiride bulunmakt?r. ?çerik analizinde ara?t?rma nesnesi mevcut olan, bilinen metindir; ele?tirel söylem çözümlemesinde ise söylem ele al?n?r, söylem sosyal ve kültürel de?erlerle birlikte okunup yorumlan?r. ?çerik analizinde metinde geçen kelimelerin temel anlam? incelenirken ele?tirel söylem çözümlemesinde metindeki kelimeler ideolojik / hegemonik bir okuma ile yan anlamlar?na, mecazi anlamlar?na ve gerekiyorsa i?nelemeye var?ncaya kadar incelenir. Dolay?s?yla ele?tirel söylem çözümlemesinde içerik analizine k?yasla daha derin, dilsel bir incelemeden söz edilebilir.
Sonuç olarak her ne kadar içerik analizinde de, söylem çözümlemesinde de dil incelemesi yap?l?yor olsa da, dilin ele al?nd??? boyutlar ba?lam?nda içerik analizi buzda??n?n görünen yüzünü ele al?rken söylem çözümlemesi görünmeyen yüzünü ele almaktad?r. Ancak ço?ulcu bir yakla??mla iki ara?t?rma yönteminin de kullan?ld??? çal??malardan bahsetmek mümkün. Do?ru bir uygulama ile her iki yöntem de ara?t?rmac? için oldukça yol gösterici ve ufuk aç?c? olabilir.
Kaynakça
Berger, A. A. (2000). Content Analysis. A. A. Berger içinde, Media and Communication Research Methods (s. 173-185). Londra: Sage.
Dijk, T. V. (2000). New(s) Racism: A Discourse Analytical Approach. Bauer içinde, Ethnic Minorities and the Media. Londra: Open Uni. Press.
Taylan, H. H. (2011). Sosyal Bilimlerde Kullan?lan ?çerik Analizi ve Söylem Analizinin Kar??la?t?r?lmas?. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, I(2), 64-76.